Kvifor er vi her? Kvar kjem vi frå?
Dette er dei store, evige spørsmåla.
Og det ligg til menneskenaturen å ville finne svara.
Vi kan spore opphavet vårt hundretusenvis av år tilbake, til menneskeslektas morgon.
Men historia vår går eigentleg mykje lenger tilbake i tida.
Ho begynner med universets morgon.
Universet tok til for 13,7 mrd. år sidan.
l dag har det over 100 mrd. galaksar, som kvar har hundrevis av mrd. stjerner.
l denne serien vil eg fortelje den historia, for vi er ein del av universet.
Så universets historie er vår historie.
Det er ei historie vi ikkje kunne fortalt -
- var det ikkje for det eine som knyter oss direkte til det veldige kosmoset:
Lyset.
Lyset avslører undera i universet i all deira prakt.
Stjerner som skin like sterkt som tusen soler, og veldige, kvervlande galaksar.
Men lyset er òg ein bodberar frå ein gløymd tidsalder.
l lyset frå desse fjerne stadene ligg historia om opphavet og utviklinga til universet.
Gjennom lyset kan vi sjå tilbake gjennom heile historia til universet -
- og sjå korleis alt begynte.
Og korleis lyset pusta liv i oss.
UNlVERSETS MYSTERlUM
BODBERARAR
Dette er Karnak-tempelet i Egypt.
Bygd av dei gamle faraoane.
Dette veldige komplekset vart oppført til ære for Amon Ra, guden over alle gudar.
Solguden.
Amon-dyrkinga når sitt høgdepunkt ein kort augneblink i solkalenderen.
Ei hending som berre varer vel eit minutt.
Tempelet er retta inn etter ei astronomisk hending som skjer berre éin gong i året:
Soloppgang ved vintersolkverv, då sola snur.
Når jorda går rundt sola gjennom året, -
- flyttar punktet for soloppgangen seg.
Her i Egypt står sola opp i den retninga om sommaren.
Og etter som sommar blir til haust og vinter, flyttar punktet for soloppgangen seg bortover.
Og i dag, 21. desember kl. 06.30, midtvintersdagen, -
- står sola opp midt mellom tempelsøylene.
Berre éin dag i året i over 3000 år har sola stått opp mellom dei to søylene -
- og kasta lyset sitt inn i tempelet.
Og der fløymer lyset frå stjerna vår gjennom dette praktfulle byggverket.
Ein kan verkeleg føle historia her.
Det er lett å gløyme at tempelet er 3500 år gammalt.
Så 1500 år f.Kr. stod den mektigaste mannen i verda, faraoen av Egypt, her -
- 21. desember kvart år -
- for å helse og oppleve lyset frå Amon Ra.
Denne stunda, som egyptarane dyrka instinktivt, -
- skjønar vi no ned til den minste detalj.
Medan jorda vandrar gjennom solsystemet, er ho bada i lyset frå stjerna i sentrum.
Dette lyset har reist 150 mill. km frå soloverflata.
Og ved vintersolkverv fløymer det inn i tempelet i Karnak.
Dette er det mektigaste byggverket eg har sett.
Det er ikkje bygd i målestokken til menneske, men i målestokken til gudar.
Til éin gud: Amon Ra, solguden.
Når sola søkk under horisonten og mørket fell på, -
- kjem eit heilt univers av soler til syne.
Vi byggjer ikkje tempel til ære for sola meir.
Vi byggjer apparat som gjer at vi kan sjå lenger ut i rommet enn nokon gong, -
- til fjerne soler der ute i galaksen vår og endå lenger ute.
Ei slik natt kan vi sjå om lag 2500 stjerner med berre auga.
Men då vi bygde teleskop i staden for tempel, såg vi at det er mange milliardar fleire.
Kvar stjerne vi ser på nattehimmelen, er ei sol i vår eigen galakse: Mjølkevegen.
Dreg vi oss lenger unna, blir sola berre éin prikk i eit hav av stjerner.
Vi veit no at vi ligg om lag halvvegs frå sentrum i denne vakre kosmiske strukturen.
Men sjølv om desse klodane er mange millionar km unna, -
- kjenner vi dei svært godt gjennom lyset deira.
Lysbølgjene er bodberarar frå kosmos.
Dei har hjelpt oss å oppdage undera i galaksen vår.
Dette er Lagunetåka.
På avstand ser denne skya av gass og støv vakker og fredeleg ut.
Men dette er ein masomn der nye stjerner blir til.
Lagunetåka er 5000 lysår frå jorda.
Men vi kan likevel sjå henne med berre auga fordi ho er 100 lysår i diameter -
- og kraftig opplyst av den heite unge stjerna i sentrum.
Ei kjempestjerne som heiter Herschel 36.
Denne ''nyfødde'' stjerna er 20 gonger meir masserik enn sola og mykje varmare.
Det gjer at lyset som strøymer frå overflata, er blått.
Det er endå større stjerner i galaksen vår.
7500 lysår frå jorda er det ei stjerne som får Herschel 36 til å verke lita.
Ho heiter Eta Carinae.
Denne monsterstjerna er 100 gonger meir masserik enn sola -
- og 4 mill. gonger meir lyssterk.
Ei av dei mest lyssterke stjernene i Mjølkevegen.
All vår kunnskap om desse ufattelege klodane er blitt send til oss -
- med bølgje på bølgje av lys.
Galaksen vår er ein lyssymfoni.
l Mjølkevegen er det 200 mrd. stjerner.
Men galaksen vår er berre starten.
For kvar av desse stjernene er det milliardar fleire lenger ute i universet.
Over dei enorme avstandane i rommet har lyset ført oss til dei fjernaste galaksane -
- så vi kan sjå stjerner bli fødde og døy.
Same kor langt vi følgjer lyset og kor mange mrd. km vi legg bak oss, -
- tek lyset oss med på ei mykje vidare reise.
For å sjå opp og utover er å sjå tilbake i tida.
Dei urgamle lysstrålane er bodberarar frå den fjerne fortida, -
- og dei ber med seg ei forteljing.
Forteljinga om opphavet til universet.
For å lese denne forteljinga, skjøne korleis lyset kan ta oss med til fortida, -
- må vi først forstå ein av dei grunn- leggjande eigenskapane ved lyset: farten.
Alt i universet har ei fartsgrense, til og med lyd- og lysbølgjer.
Desse fartsgrensene er reelle fysiske barrierar, -
- og dei er svært viktige for forståinga vår av universet.
l dag skal eg prøve å bryte ein av dei barrierane.
Dette er ein Hawker Hunter. Flyet vart bygd på 1950-talet, -
- då det å bryte lydmuren var på grensa av det teknisk moglege.
Lydmuren er eit omgrep som nesten har legendestatus i flyhistoria.
Men det er noko vi kan overvinne med avansert teknologi -
- og, i den første tida, stort mot.
Grunnen til at vi ikkje tenkjer over at lyden har ei fartsgrense, -
- er at lydfarten er svært høg mot det vi er vane med i kvardagen.
Men i dag skal eg prøve å bryte den grensa.
l denne fantastiske maskinen.
På jorda er lydfarten, alt etter høgda over havet, rundt 1200 km/t.
Det vi kallar mach 1.
Dette flyet er ikkje konstruert for slik fart ved normal flyging.
Men det er mogleg å få det til å flyge raskare enn lyden. Då må vi flyge høgt.
Herleg.
Vi flyg no i mach 0,85.
Og høgda er 4800 m.
Vi klatrar ganske raskt.
10 000 m.
Vi nærmar oss 12 000 m.
Etter som farten aukar, haler flyet innpå sin eigen lyd.
Lydbølgjene kjem seg ikkje unna fort nok og byrjar å hope seg opp framfor flyet.
Men for å flyge forbi lydbølgjene våre må vi presse flyet til det ytste.
No skal vi snart gå inn i stupet.
Opp ned er greitt nok.
Etter få sekund brasar flyet gjennom lydmuren.
Dette kan ein høyre frå bakken: overlydsmellet.
Vi greidde det!
Rett gjennom lydmuren. Vi greidde det.
Eg må tilstå at eg var spent. Det var fantastisk.
Det var enkelt, faktisk.
Vi flaug opp ned med full spikar i 12 000 m høgd. Enkelt og enkelt ...
Så dette fantastiske flyet er raskt nok, om ein pressar det litt, -
- til å flyge frå sin eigen lyd.
Så lydmuren er overkommeleg.
Ein kan slå seg gjennom han.
Men lysfarten, lysmuren ... Det er noko anna.
Lyden har ein fart vi kan måle.
Men i tusenvis av år trudde dei største intellekta på jorda at lyset var annleis.
At det flytta seg momentant frå objekt til auge.
Men for 350 år sidan vart sanninga om lyset avdekt -
- ved ein kombinasjon av éin manns kløkt -
- og dei presise banane til himmellekamane.
Heilt frå Galilei oppdaga at Jupiter hadde månar, skjøna astronomane -
- at dei kunne bruke Jupiter og månane som ei nøyaktig klokke.
Her er sola, jorda og Jupiter.
Og her er den inste månen til Jupiter: lo.
Det var kjent at lo bruker nøyaktig 42 1/2 time på å gå rundt Jupiter.
Så dersom vi ser lo komme fram bak Jupiter ved midnatt ein tysdag, -
- då veit vi at han kjem fram att kl. 18.30 torsdag ettermiddag. Vakkert.
Ein av dei som skulle lage nøyaktige tabellar over når lo skulle titte fram bak Jupiter, -
- var den danske astronomen Ole Rømer. Han la merke til noko rart:
Avhengig av tida på året titta lo fram seinare eller tidlegare enn venta.
Rømer skjøna at det ikkje hadde noko med banen til lo rundt Jupiter å gjere.
Årsaka var banen til jorda rundt sola.
Rømer la merke til at når jorda var nær Jupiter i banen sin, -
- då kom lo tidlegare fram enn venta.
Etter som året gjekk, -
- og jorda kom rundt sola og lenger bort frå Jupiter, -
- kom lo seinare til syne enn venta.
Rømer innsåg at lyset treng tid på ferda frå Jupiter til jorda.
Så når jorda er langt unna Jupiter, bruker lyset lengre tid, -
- og derfor kjem lo til syne seinare enn venta.
Og når avstanden er liten, -
- bruker lyset kortare tid.
Då kjem lo tidlegare til syne enn venta.
Så Rømer hadde oppdaga at lyset ikkje flyttar seg momentant.
Det beveger seg gjennom rommet med endeleg fart.
Denne oppdaginga førte til at vi greidde å måle lysfarten.
Vi veit no at lyset har ein fart på 299 792 458 meter i sekundet.
På den tida det tek å knipse med fingrane, har lyset fare rundt jorda sju gonger.
Eller det beveger seg 10 mill. mill. km på eitt år.
Det er målestokken vi bruker til å måle universet.
For 10 mill. mill. km er ca. eitt lysår.
Farten til lyset er fartsgrensa i universet.
Ho er bygd inn i sjølve strukturen til tida og rommet.
Men fordi lyset har endeleg fart, -
- er ikkje eit lysår berre eit mål på avstand.
Det er også eit mål på tid.
Di lenger unna eit objekt er, di lenger bakover i tida ser vi det.
Avstandane lyset beveger seg over på jorda, er relativt korte.
Så den tida lyset bruker på ferda til auget, klarer vi ikkje å oppfatte.
Men når vi ser ut i rommet, over astronomiske avstandar -
- ut til stjernene, planetane og galaksane, -
- har den endelege farten til lyset djuptgripande følgjer.
Dette er Tanzania i Aust-Afrika, menneskeslektas vogge.
Her vandra nokre av dei tidlegaste forfedrane våre for 2,5 mill. år sidan.
Evolusjonsferda vår frå den fjerne fortida til i dag -
- gjekk parallelt med ferda til lyset frå stjernene.
Sola er 150 mill. km unna.
Det er nært i kosmisk målestokk.
Men lysfarten er berre 300 000 km/sek.
Det betyr at vi ser sola slik ho var i fortida, for åtte minutt sidan.
Men når vi ser ut til fjernare stjerner, går vi lenger tilbake i tida.
Gjennom heile evolusjonen til mennesket.
Og di lenger ut i rommet vi ser, di lenger tilbake i tida ser vi.
ldet sola går under horisonten -
- og mørket fell på, -
- kjem universet gradvis til syne.
Det første du ser, er dei lysande planetane. Der er Venus.
Så kjem stjernene til syne, éi etter éi. Tusenvis som lyser på himmelen.
Og etter som det blir mørkare, -
- kjem Mjølkevegen til syne. Eit veldig band med milliardar av soler -
- om du ser ut mot sentrum av galaksen vår.
Men det mest spennande vi kan sjå på himmelen med berre auga, -
- er rett under stjernebiletet Kassiopeia, dei fem stjernene som dannar ein W.
Der ... Sjå!
Utruleg.
Den tåkete lysflekken er inga sky.
Heller ikkje gass og støv i galaksen vår.
Det er ein annan galakse, Andromeda, som er om lag like stor som vår.
Ei øy med milliardar av stjerner 25 mill. mill. mill. km i den retninga.
- to armar som dannar ringar rundt eit lysande sentrum.
l kjernen til Andromeda er det millionar av gamle, raude stjerner.
Det blir født svært få nye stjerner her.
Men i spiralarmane er det klyngjer med heite, unge, blå stjerner.
Lyset som strøymer frå denne stjernebyen, knyter oss til ei spesiell tid -
- i historia om utviklinga av mennesket.
Lyset som eg fanga med kameraet, starta ferda si for 2,5 mill. år sidan.
Den gongen fanst det ikkje menneske på jorda.
Homo habilis, våre fjerne forfedrar, streifa rundt på slettene i Afrika.
Og medan det lyset fór gjennom rommet, utvikla arten vår seg.
Og tusentals generasjonar med menneske levde og døydde.
Og så, 2,5 mill. år etter at ferda tok til, -
- kom desse bodberarane frå rommet og den fjerne fortida vår, hit til jorda.
Og er har fanga dei i det biletet.
Lysfarten opnar eit vindauge til fortida og viser oss korleis Andromeda såg ut -
- då dei tidlege forfedrane våre vandra på jorda for 2,5 mill. år sidan.
Men ved å sjå lenger ut enn auga klarer, -
- kjem vi til ei tid lenge før menneska vart til.
Så langt tilbake at vi kan lese heile historia til universet.
Dei siste 20 åra har kraftige romteleskop ført oss stadig lenger ut i rommet.
Og vi er på ein måte blitt tidsreisande.
Dette er Centaurus A, ein av dei næraste nabogalaksane, berre 10 mill. lysår unna.
Det betyr at lyset starta ferda si frå desse gamle, raude og unge kvite og blå stjernene -
- for berre 10 mill. år sidan.
Og går vi ut til 14 mill. lysår, -
- kjem vi til denne vakre stavspiralgalaksen.
Med band på band av unge, blå stjerner.
Dette blå lyset har brukt 14 mill. år på ferda gjennom universet og hit.
Dette er NGC 520, resultatet av ein kosmisk kollisjon.
Men denne galaksen er 100 mill. lysår unna.
Det betyr at lyset starta ferda si mot auget mitt då det var dinosaurar på jorda.
Det er fint å tenkje på -
- at når vi fangar dette svake lyset og lagar desse flotte bileta, -
- så er vi verkeleg knytte til desse galaksane, same kor langt unna dei er.
Knytte til dei gjennom lyset som har reist i milliardar av år for å nå oss.
Men desse galaksane er ikkje slutten på reisa vår inn i fortida.
l 2004 såg vi lenger tilbake i tida enn nokon gong -
- og fanga lyset frå dei fjernaste galaksane i universet.
Biletet blir kalla Hubble Ultra Deep Field.
Det er teke av Hubble-teleskopet gjennom 11 døgn.
Det retta kameraet inn mot eit lite område på himmelen under stjernebiletet Orion.
Eit område du dekkjer om du held tommelen framfor deg -
- og flytta han 20 gonger lenger unna.
Men Hubble fanga det svakaste lyset frå dei fjernaste områda i universet -
- då det tok dette biletet.
Nesten kvart einaste lyspunkt på det biletet er ein galakse -
- med over 100 mrd. stjerner.
Dei fjernaste galaksane på det biletet er over 13 mrd. lysår unna.
Det betyr at det svake lyset frå dei galaksane -
- starta ferda si til jorda for 13 mrd. år sidan.
Det er over tre gonger alderen til jorda.
Hubble hjelper oss å sjå nesten tilbake til starten på sjølve tida.
Og her ute i det ytste rommet -
- avslører det eit hint om korleis universet tok til.
Då romteleskopet stirde ut i kosmos, såg det galaksar som glødde i alle fargar.
Men då det såg ut til kanten av det synlege universet, -
- fanga det desse bileta.
Og såg at alle galaksane glødde i raudt.
l det raude lyset frå desse fjerne verdene -
- kan vi lese historia om opphavet og utviklinga til universet.
Men då må vi sjå nærmare på ein av dei vakraste eigenskapane ved lyset.
l fleire hundreår trudde folk at lyset berre lyste opp verda slik at vi kunne sjå.
Men sidan har vi lært at det er store mengder informasjon -
- i kvar einaste lysstråle.
Og den informasjonen er skriven i fargar.
For å vise korleis fargar kan avsløre skapingshistoria til universet, -
- er eg kommen til eit av dei flottaste naturfenomena på jorda.
Dette er Victoriafalla i Zambia.
Denne fossen er nesten 2 km brei -
- og er det største ''teppet'' av fallande vatn i verda.
Men eg er ikkje her for å beundre storleiken til fossen.
Eg skal sjå på noko som viser seg over vatnet.
Desse flotte regnbogane heng over Victoriafalla heile tida.
Regnbogen er eit vakkert fenomen.
Men han blir endå finare når ein skjønar kva han er.
For regnbogen viser oss at lyset består av ...
Ja, alle fargane i regnbogen.
Solstrålane blir brotne idet dei går inn i vassdropane.
Dei blir så reflekterte frå baksida av dropane og blir brotne ein gong til idet dei går ut.
Denne brytinga og reflekteringa spaltar lyset, -
- og fargane som er skjulte i det kvite sollyset, trer fram.
Men fargane kan fortelje mykje meir.
For det at vi forstår kvifor galaksane raudnar, -
- har gitt oss djup innsikt i korleis universet er.
Det vi ser som ulike fargar, er ulike bølgjelengder av lys.
Blått lys har ganske kort bølgjelengd.
Så går vi til grønt og gult og heilt til den raude enden av spekteret, -
- som har veldig lang bølgjelengd.
Stjernelys består av mange ulike bølgje- lengder, alle fargane i regnbogen.
Når lys blir sendt ut frå fjerne stjerner og galaksar, er ikkje bølgjelengda fast.
Ho kan bli pressa saman eller strekt.
Når lyset blir strekt, aukar bølgjelengda og går til den raude delen av spekteret.
Så det at dei fjernaste galaksane verkar raude, vart tolka slik -
- at rommet mellom dei og oss har strekt seg på den tida det har teke lyset å nå hit.
Det betyr at heile universet utvidar seg.
Tenk over kva eit ekspanderande univers inneber.
Om galaksane flyg vekk frå kvarandre, betyr det at dersom vi spolar tida tilbake, -
- må dei ha vore nærmare kvarandre i fortida.
Og dersom vi spolar vidare tilbake, finn vi at på eit tidspunkt i fortida -
- var alle galaksane på himmelen oppå kvarandre.
Universet var pressa saman til eitt punkt.
Det inneber at universet kan ha hatt ein start.
Og det er Big Bang-teorien.
Det er truleg slik mange ser føre seg Big Bang:
Ein kjempeeksplosjon som slengde materie ut i tomrommet.
Det er fullstendig feil. Slik vi forstår dette no, -
- vart heile rommet skapt i den augneblinken.
Så Big Bang hende ikkje berre éin stad langt der ute i universet.
Det hende alle stader samtidig. Også her.
Så dette rommet var her under Big Bang.
Så når vi ser på dei fjerne galaksane og ser at dei flyg vekk frå oss, -
- er ikkje det fordi dei vart slengde ut av ein eksplosjon då tida starta.
Det er fordi sjølve rommet utvidar seg. Og det har det gjort sidan Big Bang.
Universet vi ser i dag, er eit nettverk av galaksar -
- som strekkjer seg over nesten 100 mrd. lysår.
Men ein mal for denne utrulege strukturen er skriven inn i det første lyset -
- som vart sleppt ut i universet.
Og endå meir utruleg: Det er ein mal vi endåtil kan lese i dag.
Dette første lyset er ikkje lenger synleg, men det er der.
Ein må berre vite korleis ein skal sjå etter det.
Dette havet av flygesand er Namibørkenen, den eldste ørkenen i verda.
Vinden blåser sanden av toppen på sand- dynene og endrar landskapet heile tida.
Denne verda er forma av sola.
Ho driv vinden som formar sanddynene, og sollyset målar ørkenen mørk oransje.
Men sjølv når sola forsvinn heilt, er ørkenen full av lys og fargar.
Vi ser det berre ikkje.
Synlege lysbølgjelengder utgjer berre ein liten brøkdel av alt lyset i universet.
Utanfor det synlege spekteret er verda vår full av usynleg lys.
Denne sanden har lege i solsteiken heile dagen. Eg kjenner varmen som strålar ut.
Varme er berre ei form for lys sjølv om vi ikkje kallar det lys.
Det er infraraudt lys.
Den einaste skilnaden mellom infraraudt og synleg lys er bølgjelengda.
lnfraraudt har lengre bølgjelengd enn synleg lys.
Men det er meir enn infraraudt. Det finst endå lengre lysbølgjelengder.
Gjennom det meste av menneskehistoria har vi vore blinde for dei meir ukjende lystypane.
Men for å påvise dei treng vi ikkje romteleskop eller digre bakketeleskop.
Vi treng berre ein slik. Ein radio.
Når vi stiller inn ein radio, så stiller vi han inn på ei form for lys: radiobølgjer.
Men det å påvise dei og forstå dei -
- er nøkkelen til å forstå opphavet til universet.
Når eg skrur litt på knappen, høyrer eg berre spraking.
Men ca. 1 % av denne sprakinga er musikk for øyra til ein fysikar.
For det er utstrekt lys frå Big Bang.
Så dette er lyden av det første lyset -
- som vart sleppt ut då universet starta.
Grunnen til at vi ikkje kan sjå dette urlyset, er at etter som universet utvida seg, -
- vart lysbølgjene strekte og omforma til radiobølgjer og mikrobølgjer.
Dette første lyset blir kalla den kosmiske mikrobølgje-bakgrunnsstrålinga.
Bakgrunnsstrålinga fyller heile universet.
Kvart sekund regnar det lys frå tidas morgon ned på jorda -
- som ein endelaus foss.
Kunne auga mine sjå det, ville himmelen strålt av urlys -
- både dag og natt.
Desse bølgjene har vore på veg mot oss i over 13 mrd. år.
Dei er bodberarar som kjem med informasjon om opphavet til universet.
l 2001 tok satellitten WMAP eit bilete av heile himmelen -
- for å fange dette urgamle lyset.
Biletet viser at malen for heile universet vart skapt nokre augneblinkar etter Big Bang.
Dette er eit av dei viktigaste bileta av himmelen som er tekne i vitskapshistoria.
Det er ikkje så vakkert som ein spiralgalakse eller ei stjernetåke, -
- men for ein vitskapsmann, ein kosmolog, er det det vakraste biletet som finst.
Fordi det inneheld ei enorm mengd informasjon -
- om den aller tidlegaste historia til universet vårt.
Då bakgrunnsstrålinga vart oppdaga, -
- verka det som om universet var heilt likt i alle retningar.
Men WMAP viser at det tidlege universet var langt frå einsarta.
Nokre område var tettare enn andre.
Det er desse krusingane som vart kimen til heile strukturen i kosmos.
Forklaringa på desse krusingane i strålinga er til å få bakoversveis av.
Vi trur dei oppstod dei første milliard- delane av eit sekund etter Big Bang.
Då heile universet var fleire mrd. gonger mindre enn eit sandkorn.
Små svingingar, såkalla kvantefluktuasjonar, gjorde små delar av universet litt tettare.
Desse tette områda vart så tettare og tettare etter som universet utvida seg.
Og dei vart kimen til dei første stjernene og galaksane.
Det tidlege universet var eit glovarmt, nesten einsarta hav av materie og stråling.
Etter som universet utvida seg, vart dei litt tettare områda stadig tettare.
Atom klumpa seg saman og danna dei første strukturane.
Med tida vart desse strukturane så massive -
- at dei kollapsa under sine eigne tyngdekrefter.
Hydrogenkjernar smelta saman og frigjorde enorme mengder energi.
200 mill. år etter Big Bang vart dei første stjernene tende.
Mørket vart jaga bort, og kosmos vart fylt av lys.
Det vart danna planetar som fall i bane rundt stjernene, -
- og desse unge solsystema gjekk i bane i galaksane.
Og den einaste grunnen til at noko av dette finst, er dei ørsmå variasjonane i tettleik -
- som dukka opp då universet var mindre enn eit sandkorn.
Utan dei ville det ikkje ha vore verken planetar, stjerner eller galaksar.
Universet ville sett like eins ut i alle retningar.
l milliardar av år levde og døydde generasjonar av stjerner.
Og så, 9 mrd. år etter at det heile starta, skjedde det:
l ein anonym del av rommet i delarmen Orion ved Persevsarmen -
- i ein galakse som heiter Mjølkevegen, vart det fødd ei stjerne som vi kallar sola.
Og ho fylte det gryande solsystemet vårt med lys.
Så lyset frå stjerna vår har sitt eigentlege opphav -
- i dei små krusingane som viste seg dei første sekunda i livet til universet.
Ved å fange lyset frå himmelen har vi klart å fortelje historia -
- om opphavet og utviklinga til universet.
Det er rart å tenkje på at små vesen som eg, -
- som piler rundt på ein stein i utkanten av ein av galaksane, -
- har klart å forstå korleis universet oppstod og utvikla seg.
Men det er endå ei side ved denne historia.
For denne evna til å bruke lyset, fange det og bruke det til å forstå verda rundt oss, -
- kan ha spelt ei nøkkelrolle i utviklinga av komplekst liv på jorda.
Dette er Yoho nasjonalpark i Rocky Mountains i Canada.
Ei av dei mektigaste fjellkjedene i Nord-Amerika.
For 100 år sidan vart det funne eit fossilfelt her i Burgess Shale -
- som kan avsløre korleis lyset forma livet på jorda.
Dette er eit av dei viktigaste fossilfelta i verda.
Faktisk eit av dei viktigaste vitskaplege områda av noko slag.
lkkje berre fordi vi finn så mange og ulike dyrefossil her.
Det er pga. alderen deira.
Desse fossila er over 500 mill. år gamle.
Vi har nesten ikkje noko prov på komplekst liv på jorda før dette.
Det er som om det i éin augneblink i det tidsavsnittet vi kallar kambrium, -
- brått oppstod fleircella liv nesten fiks ferdig på jorda.
Dette blir kalla evolusjonens Big Bang.
Dette er eit av dei vakre dyra vi finn her.
Ein trilobitt. Ein svært kompleks organisme.
Med eit ytre skjelett, føter med ledd.
Men det mest oppsiktsvekkjande er desse.
For dette er fasettauge. Svært avanserte.
Dette var ein av dei første bytteetarane -
- som kunne sjå former og rørsle og jage og fange eit bytte.
Trilobittane var blant dei første som greidde å temje lyset som fylte universet.
Før dei dukka opp, -
- var det ingen som såg soloppgangen og solnedgangen og stjernene på himmelen.
Éin teori går ut på at utviklinga av auga utløyste den kambriske eksplosjonen, -
- evolusjonens Big Bang.
For straks éin art fekk auge, måtte også andre artar utvikle auge, -
- anten for å jage dei som bytteetarar eller komme seg unna dei som bytte.
Det førte til eit evolusjonært våpenkappløp.
Det utvikla seg meir og meir komplekse livsformer.
Så utviklinga av auget kan ha spelt ei nøkkelrolle i utviklinga av komplekst liv.
Og kan ha ført til utviklinga av vår art.
Denne vesle skapningen -
- kan vere det aller viktigaste dyret vi har oppdaga i historia vår.
Dette er Pikaia gracilens, ein makk-liknande skapning.
Men vi trur at dette er eit ryggstrengdyr.
Og det er den livsgreina vi tilhøyrer.
Så det er mogleg at denne er den eldste kjende forløparen vår.
Vi trur òg at han kan ha registrert lys.
Han kan ha hatt primitive celler som var følsame for lys, -
- og som gjorde at han kunne "sjå" .
Stemmer det, så kan denne vesle krabaten vere stamfaren vår.
Og dei små cellene kan vere det som utvikla seg gjennom millionar av år -
- til våre auge.
Utan Pikaia er det ikkje sikkert at vi hadde blitt til-
- og utvikla evna til å sjå korleis denne historia utspelte seg.
Å forstå universet er som å løyse ei kriminalgåte.
Og bevismaterialet er frakta til oss over enorme avstandar -
- av lys.
Vi har tilmed klart å fange lyset frå då tida begynte.
Og i det har vi skimta kimen til vårt eige opphav.
Og vi har sett ting forfedrane våre ikkje ville ha trudd:
Stjerner som blir fødde langt borte.
Framande klodar skapte av tyngdekreftene.
Og spektakulære galaksar frosne i tida.
Men vi er ikkje berre vitne til desse hendingane.
For historia om universet er vår historie.
Vi har forstått korleis støvet frå stjernene skaper kvar og éin av oss.
Korleis eit enkelt universelt kjemisett skaper alt vi ser.
Vi har utforska korleis dei verkeleg store tidsromma formar lagnaden til universet.
Og undra oss over den korte, flimrande augneblinken der liv kan eksistere.
Og vi har sett korleis stjernestøv fell saman -
- og dannar dei flottaste formasjonane i universet.
Vi veit alt dette fordi vi har fått kunnskap boren til oss med lysstrålar.
Er det ikkje fantastisk at desse biologiske lysdetektorane som først dukka opp -
- for 1/2 mrd. år sidan i den kambriske eksplosjonen, -
- har utvikla til det mest menneskelege av alt:
Dei grøne, blå og brune auga våre, -
- som kan skode opp mot nattehimmelen, -
- fange lyset frå fjerne stjerner -
- og lese historia om universet.
Norske tekstar: Anne Margrethe Standal